Kent u het verhaal van de troostmeisjes? Waarschijnlijk niet. Hun verhaal is zo verschrikkelijk dat zijzelf het pas na vijftig jaar durfden te vertellen.

Troostmeisjes - de voorgeschiedenis

Japan kwam met veel schade uit de oorlog met Rusland en de leidinggevenden besteedden toen meer aandacht aan nieuwe oorlogsplannen en uitbreidingen van het leger dan aan het welzijn van het volk. Hun doel was om hun rijk te vergroten en daarvoor veroverden ze veel gebieden in Azië. Rond 1942 waren er al een aantal westerse koloniën veroverd, waaronder Nederlands-Indië. Daar interneerden ze alle bewoners en namen ze hen alle eigendommen af. Ook de bevolking in de rest van Azië werd onderdrukt en de Japanse soldaten plegen er veel verkrachting en moord. Hierdoor kregen veel soldaten geslachtsziekten; uiteindelijk was 2/3 van het leger hierdoor verzwakt en niet in staat om te vechten. Dit is de situatie waaruit het troostmeisjessysteem is ontstaan en daarom is het van belang dat we er vanaf weten.

Troostmeisjes - de motieven van Japan voor het oprichten van dit troostmeisjessysteem

In de Japanse cultuur was er geen respect was tegenover vrouwen. Of ze werden als getrouwde vrouwen gezien en niet geliefd, óf als geisha’s/maîtresses gezien en behandeld als eigendommen. Er waren veel van deze geisha’s doordat prostitutie algemeen geoorloofd was en er een gereguleerd prostitutiesysteem bestond. Maar omdat getrouwde vrouwen niet misbruikt mochten worden en bovendien de velden en fabrieken op gang moesten houden, ontstond er een tekort aan prostituees voor het leger. En deze waren hard nodig volgens de Japanse regering en het Japanse leger, omdat er door de soldaten erg veel inwoners uit overwonnen gebieden verkracht en vermoord werden. Hierdoor werd de kans op geslachtsziekten, spionage en een anti-Japanse houding onder de bevolking en het buitenland steeds groter. Daarom haalden ze meisjes en vrouwen uit de bezette gebieden, want Japan vond dat ze daar recht op had en zag het als een oorlogsbuit. Deze vrouwen moesten de soldaten ‘troosten’, en zo het moreel en de discipline opkrikken. Halverwege de bezetting gingen ze ook Europese vrouwen en meisjes dwingen te werken als prostituee, omdat er nog steeds een tekort aan troostmeisjes was. Hiermee konden ze bovendien hun wraak tegen de Nederlanders en het blanke ras uitten.

Troostmeisjes - De oprichting, uitvoering en afschaffing van het troostmeisjessysteem

Uit alle tegenwoordig gevonden documenten over het systeem blijkt duidelijk dat het om een clandestiene operatie ging. De meisjes werden troostmeisjes genoemd, om te verhullen wat de ware aard van de operatie was. In Japan werden alle artikelen en foto met betrekking tot de trooststations gecensureerd, onder andere om een veroordeling van het Westen te voorkomen en om te verhinderen dat de bevolking uit de bezette gebieden ervan zou horen. Het leger had de supervisie over deze operatie en zorgde voor transport, logistieke en medische voorzieningen. Lokale commandanten hadden alleen algemene richtlijnen over de omgang met de troostmeisjes en trooststations ontvangen. Zo dienden soldaten vaak eens per week erheen te gaan, moesten condooms om en moest het trooststation hermetisch zijn afgesloten van de buitenwereld. Naast militaire trooststations werden er ook bordelen opgezet door het bedrijfsleven en de mijnindustrie ter bevordering van het werk en gedrag van hun arbeiders. Ondanks de invoering van al deze trooststations lukte het Japan niet om de verkrachtingen tegen te gaan; het werden er zelfs meer. Dit kwam doordat de Japanse soldaten het idee kregen dat het normaal was om op deze manier met vrouwen om te gaan; dat deden ze in de bordelen immers met toestemming van hun meerderen.

De eerste bordelen werden opgezet onder leiding van Mamori Linuma, hoofd personeelszaken van het expeditieleger in Centraal-China. Wanneer er geen vrijwilligers waren voor deze bordelen, werden de vrouwen geronseld door middel van misleiding en geweld. Toen er een groot tekort aan troostmeisjes was en niemand zich meer vrijwillig aanmeldde, begon het leger razzia’s te organiseren. Eerst in Korea en de omliggende gebieden, maar later ook in de Europese koloniën. In Nederlands-Indië kwam het op buitengewoon grote schaal voor. Het beheer van de trooststations werd vaak aan particuliere ondernemers en voormalige officieren overgelaten.

De officiële levensomstandigheden van de troostmeisjes verschilden volgens een onderzoek van de United States Office of War Information echter heel erg met de werkelijke situaties van de troostmeisjes. De meisjes kregen een klein kamertje met een matras of mat, een nieuwe Japanse naam en moesten dag en nacht Japanse mannen ‘troosten’. Naast deze militaire trooststations waren er ook trooststations voor de marine, en mobiele trooststations die met het leger meereisden naar het front. Daar hadden ze een zwaar leven, want alle soldaten wilden seks hebben, omdat seks voor de strijd hen zou beschermen tegen verwondingen. In Nederlands-Indië werd het systeem vooral in de Javaanse stad Semarang uitgevoerd. Japanners leden aan een complex ten aanzien van Nederlanders en konden hun complex tegenover blanke vrouwen overwinnen door de meisjes te verkrachten.

In de laatste week van april 1944 werden de bordelen op Java gesloten op bevel van kolonel Odaijma van het Ministerie van Oorlog in Tokyo. De meisjes werden ondergebracht in een speciaal afgezet deel van de interneringskampen, waarbij er geen onderscheid was tussen gedwongen en vrijwillige troostmeisjes. De andere bordelen bleven echter in werking en veel meisjes hadden het zo zwaar dat ze zelfmoord pleegden. Aan het front werden vele vermoord, omdat het een Japanse gewoonte was om zelfmoord te plegen als de nederlaag een feit was.

Op 15 augustus 1945 gaf Japan zich over, nadat de geallieerden atoombommen afgevuurd hadden op Nagasaki en Hiroshima. Een deel van de troostmeisjes kwam vrij, maar een groot deel kreeg het niet te horen en bleef zwerven in de gebieden rondom de trooststations. De architect van het stelsel van legerbordelen, kolonel Okamura, geeft toe dat het systeem een mislukking gebleken is doordat de redering achter het stelsel niet klopte; die hield soldaten niet tegen, maar stimuleerde ze om verkrachtingen te plegen. Het systeem beïnvloedde de gedachtegang van een aantal generaties Japanse mannen ten opzichte van vrouwen.

Troostmeisjes - De onthulling van het systeem

De Japanse keizer Hirohito heeft direct na de oorlog heeft laten weten dat hij machteloos geweest was. Maar vervolgens is er, onder andere door hem, een nieuw, vergelijkbaar systeem opgestart alleen dan met Japanse troostmeisjes die beschikbaar werden gesteld aan geallieerde, maar vooral Amerikaanse soldaten. Dit gebeurde in de al bestaande trooststations, maar er werden ook nieuwe trooststations opgericht. Ondertussen vindt door heel Azië de afrekening met Japan plaats, waarbij het troostmeisjessysteem echter genegeerd wordt terwijl de geallieerden er vanaf wisten. De enige rechtszaak die hier aandacht aan besteed is de temporaire krijgsraad te Batavia. Het gaat hier vooral om de Semarangse dwangprostitutie. Maar met het begin van de Koude Oorlog en het terugtrekken van de geallieerde bezettingsmacht raakten de voormalige troostmeisjes vergeten. In hun vaderland was bovendien weinig bekendheid met het systeem en de vrouwen werden er vaak van beschuldigd dat ze zich hadden laten verkrachten.

Lang hebben ze uit schaamte en uit angst voor de schande die het de familie zou brengen, gezwegen. In Nederland was er weinig reactie en meeleven; het nationale trauma over de naziterreur en de vernietigingskampen verdrong de strijd in Nederlands-Indië. Tien jaar na de oorlog waren alle Japanse oorlogsmisdadigers weer vrij. Japan was zich, naar aanleiding van de atoombommen, meer slachtoffer dan dader gaan voelen, en de oorlogsmisdadigers werden als martelaren en helden vereerd.

Pas in 1962 werd de kwestie van de dwangprostituees weer serieus onderzocht en in 1977 werd de Koreaanse Pae Pong-gi ontdekt, de eerste vrouw die openlijk uitkwam voor haar verleden als gedwongen prostitutie in dienst van het Japanse leger. Zes jaar later kwam er een boek uit van Yoshida Seiji waarin hij verslag doet van zijn betrokkenheid bij de werving van Koreaanse dwangprostituees. Nadat Kim Hak-soon in 1991 als levend bewijs naar voren treed, pakten vele voormalige troostmeisjes de telefoon en lieten van zich horen. Op 6 december 1991 daagden drie Koreaanse voormalige troostmeisjes de Japanse regering voor het gerecht.

In 1992 maakte de eerste Europese vrouw haar verleden als troostmeisje openbaar; Jeanne Ruff O’Herne, waarop ook de Nederlandse Ellen van der Ploeg naar buiten treed. Tegenwoordig zijn er meer dan zevenduizend voormalige dwangprostituees in de openbaarheid getreden. Ze eisen een eerlijke, oprechte verontschuldiging van de Japanse regering en een compensatie; meer uit principe dan voor het geld. Een aantal voormalige troostmeisjes woont nu in House of Sharing, een woonplaats voor deze vrouwen en een museum waar hun verleden tentoongesteld wordt (www.houseofsharing.org). Hier zijn onder andere een aantal schilderen te zien die deze vrouwen over hun verleden geschilderd hebben. Een van die schilderijen ziet u hiernaast.

Na 1965 heeft Japan geen enkele compensatie meer verleend. Ook uitte keizer Hirohito geen verontschuldiging of iets dergelijks. Nadat de Japanse regering rond 1990 beweerde dat de staat nooit betrokken geweest is bij de rekrutering van dwangprostituees is de Koreaanse Raad opgericht. Zij maakten in een openbare brief hun eisen bekend, waaronder het uitten van een publieke verontschuldiging en het verlenen van compensatie. In 1991 onthult de Japanse hoogleraar Yoshima Yoshiaki oorlogsdocumenten waaruit blijkt dat de Japanse strijdkrachten de trooststations beheerden. Binnen een dag gaf premier Miyazawa toe en beloofde een grondig onderzoek, maar zei wel gelijk dat Japan geen compensatie zou verlenen omdat dit al geregeld was in de overeenkomst van herstelbetalingen van 1965. Het onderzoek werd nonchalant uitgevoerd en leverde weinig nieuws op. Later verschenen documenten over de temporaire krijgsraad van Batavia vlak na de oorlog waaruit duidelijk bleek dat er sprake was geweest van dwangprostitutie door Japan, waarop Japan zijn nederige excuses aanbood aan Nederland.

Ondertussen stonden de democratische landen die in de Tweede Wereldoorlog zijn benadeeld door Japan voor een dilemma. Ze blijven economisch gezien graag vrienden met Japan, maar de nationale sentimenten zijn groot. In 1993 gaf de Japanse demissionaire premier Miyazawa toe dat Japan tijdens de Tweede Wereldoorlog buitenlandse vrouwen tot prostitutie heeft gedwongen. De nieuwe premier, Murayama beloofde af te rekenen met de eisen tot compensatie, maar kon geen verantwoordelijkheid erkennen of wettelijke compensatie geven. Daarom richtte hij het Asian Women’s Fund op. In 1994 sleepte de Stichting Japanse Ereschulden de Japanse staat voor het gerecht om schadevergoedingen te eisen voor 76.000 Nederlanders van wie de mensenrechten door Japan zijn geschonden tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1995 uitte premier Murayama een formele verontschuldiging voor Japanse oorlogsmisdaden. Terwijl individuele regeringen weinig kunnen doen, wordt de internationale druk op Japan steeds groter. De enige regering die echt naar Japan uithaalt is Noord-Korea. Onder andere omdat er nog nooit een van de oorlogsmisdadigers is berecht door de Japanse autoriteiten. Inmiddels is er een verschuiving gaande. Rechtbanken beginnen de regering te verordenen compensatie te verlenen. Maar Japan is bang dat compensatie de weg vrij maakt voor een vloedgolf van schadeclaims van andere groepen oorlogsslachtoffers. Bovendien vreest ze voor gezichtsverlies.

Terwijl de onderzoeken en protesten alleen maar feller worden, groeit er in Japan een enorme seksindustrie. Hele generaties Japanners wisten tot voor kort weinig over het precieze verloop van de oorlog en zien hun voorouders als helden. Doordat een aantal generaties jongens voor de eerste keer met seks te maken kreeg in een trooststation is bij hen het beeld ontstaan dat vrouwen eigendommen zijn van de man en dat verkrachten normaal is. Dit werkt door in de samenleving, waar seks centraal staat. Inmiddels is er een groep vrouwen die hier een einde aan wil maken; ze weigeren nog langer aan het rolpatroon te voldoen en hunkeren naar zelfstandigheid. Maar omdat de prostitutie vooral mannen aangaat, is het onmogelijk om het probleem op te lossen zonder de mannen erbij te betrekken. Ook is, onder invloed van de protestbeweging tegen de Japanse dwangprostitutie, de roep van de internationale vrouwen- en mensenrechtenorganisaties om de cirkel van onstrafbaarheid met betrekking tot seksueel geweld te doorbreken toegenomen. Verkrachtingen tijdens oorlogen worden nu duidelijk gezien als een oorlogsmisdaad die gestraft en gecompenseerd moet worden.

Troostmeisjes - voor als u meer over deze vrouwen wilt weten

Bent u door dit artikel geïnteresseerd geworden in het verhaal van deze voormalige troostmeisjes? Extra informatie over deze vrouwen en hun verleden kunt u op/in onderstaande websites en boeken vinden:

- www.houseofsharing.org

- www.nos.nl (de NOS heeft een documentaire genaamd 'Troostmeisjes' uitgezonden)

- Comfort women/Troostmeisjes (Jan Banning)

- Troostmeisjes. Verkrachting in naam van de keizer (Brigitte Ars)

- Schaamte en Onschuld. Het verdrongen verleden van troostmeisjes in Indonesië (Hilde Janssen)

Ook kunt u mij een bericht sturen, aangezien ik mij erg in dit onderwerp verdiept heb. Graag beantwoord ik uw vragen!