Het spreekrecht van slachtoffers in de rechtszaal bestaat sinds 2005. Wat houdt dit recht in en heeft het een toegevoegde waarde?

Dit artikel is een vervolg op Spreekrecht in de rechtszaal; gewaardeerd of niet? Deel I. Deze is hier terug te vinden: http://www.xead.nl/spreekrecht-in-de-rechtszaal-gewaardeerd-of-niet-deel-i

Niet zonder slag of stoot

Er werden een noemenswaardig aantal bezwaren tegen het wetsvoorstel aangevoerd, waarbij er een aantal telkens weer naar voren kwamen. Deze zullen hier worden besproken.

Het eerste bezwaar heeft betrekking op de secundaire victimisatie. Dit houdt kort gezegd in dat het slachtoffer of de nabestaande beschadigd kan raken door de reacties van de verdediging, de objectiviteit en onpartijdigheid van de rechter, etc. Het gaat hierbij om ‘verergering van het leed of de schade van het slachtoffer door het strafproces’, ofwel de verergering van het leed of de schade die door het oorspronkelijke misdrijf (de primaire victimisatie) bij het slachtoffer is aangericht. [6] Er moet dus voorkomen worden ‘dat het slachtoffer gedurende en door de procedure niet wordt getroffen door vermijdbare nieuwe nadelen. Dat zou hem het gevoel geven voor de tweede keer slachtoffer te worden’, aldus de beschrijving van de heer Groenhuijsen. [7]

Het tweede bezwaar heeft betrekking op de rol van de verdachte en het slachtoffer. Door het spreekrecht zou er teveel nadruk worden gelegd op de relatie slachtoffer – verdachte, terwijl het doel van het strafproces uiteindelijk toch de waarheidsvinding is. Jaap Smit, oud-voorzitter van Slachtofferhulp Nederland, is het hier niet mee eens: ‘Waar vroeger het slachtoffer een soort bijrol speelde, wordt hij nu in een hoofdrol gezet. Ook al is het maar die vijf tot tien minuten dat hij echt aan het woord is, het is van onschatbaar belang dat het slachtoffer ook zélf kan zeggen: dit heeft het voor mij betekend en dit is mij aangedaan. Dat helpt het bestrijden van onmacht dat je als slachtoffer natuurlijk levensgroot voelt.’ [8]

Daarnaast zou het spreekrecht te ingrijpend zijn in het strafproces. M.a.w. de rechter zou zich te veel laten beïnvloeden door het slachtoffer en minder goed een objectief oordeel kunnen vellen. Een betere oplossing zou dan de minder ingrijpende schriftelijke slachtofferverklaring zijn. [9] Daarmee samenhangend is er de angst voor te heftige emotionele momenten in de rechtszaal, zoals huilende slachtoffers of niet passende uitlatingen richting de verdachte.

Dit bovenstaande is naar mijn mening wat overdreven. Een strafzaak is in beginsel sowieso voor zowel slachtoffer, verdachte als rechter een emotionele gebeurtenis, ik denk niet dat het afleggen van een verklaring door het slachtoffer dan zoveel extra invloed op het proces heeft. Je mag ervan uit gaan dat de rechter hier op een professionele manier mee om gaat, daarmee zijn objectiviteit bewaakt en dus op een onpartijdige wijze tot een oordeel zal komen.

Het vierde bezwaar heeft betrekking op de valse hoop van het slachtoffer. Deze stelt een verklaring op met bepaalde verwachtingen, die in de rechtszaal misschien niet uitkomen. Hierbij valt te denken aan een spijtbetuiging van de verdachte of misschien toch wel de hoop op een hoge(re) straf. Ter bescherming van het slachtoffer zou het spreekrecht daarom geen goed idee zijn.

Deze bedenking blijkt in de praktijk echter overdreven. Zo zegt Marianne S., die door haar vader jarenlang werd misbruikt, in een uitzending van EénVandaag over het spreekrecht: ‘Ik heb het gevoel dat, als ik geen gebruik had gemaakt van mijn spreekrecht, mijn vader nog steeds de macht over me gehad. Het was voor mij ook niet belangrijk dat ik er de rechter van zou overtuigen dat hij een hoge straf zou moeten krijgen, dat moet de rechter zelf maar bepalen. Het was echt een sleutelmoment, vanaf nu bepaal ik mijn eigen leven. Ik heb hem verteld wat hij mij heeft aangedaan en wat voor gevoel ik daarbij had. Dat voelde goed.’ [10]

Kijkje in de toekomst

Met het wetsvoorstel van Dittrich is nog geen einde gekomen aan de discussie over het spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden. Deze zou namelijk nog meer uitgebreid moeten worden. Ook ouders en vertegenwoordigers van minderjarige kinderen of personen die zelf het woord niet kunnen of willen voeren, zouden als vertegenwoordiger op moeten kunnen treden. In de zaak Benno L. [11] konden de ouders van de betreffende gehandicapte kinderen geen gebruik maken van het spreekrecht, terwijl hun kinderen niet in staat waren van dit recht gebruik te maken. ‘Ouders van kinderen die het slachtoffer zijn geworden van ontucht, zouden spreekrecht moeten krijgen tijdens het strafproces. De wet biedt die mogelijkheid nu nog niet,’ zei letselschadeadvocaat Annet van Veen namens een groep ouders van kinderen die het slachtoffer zijn geworden van de Bossche zwemleraar Benno L.. ‘Het zit hen dwars dat ze geen spreekrecht hebben gehad,’ aldus de advocate. [12]

Ook SP-Kamerlid Arda Gerkens is van mening dat het spreekrecht moet worden uitgebreid. ‘Ik vind het niet uit te leggen dat een vader van een mishandelde gehandicapte dochter niet namens zijn dochter mocht spreken in de rechtszaal. Als het slachtoffer dat zelf niet kan dan moet iemand dat kunnen doen namens het slachtoffer. Ik ben blij dat dit zal worden veranderd.’ Het voorstel van de SP om ook wettelijk vertegenwoordigers van slachtoffers, zoals ouders van kinderen en verstandelijk gehandicapten het spreekrecht namens het slachtoffers uit te mogen laten oefenen, wordt door de Tweede Kamer gesteund. [13] Het ziet er dus naar uit dat het spreekrecht in de toekomst nog verder uitgebreid zal worden. Wordt ongetwijfeld vervolgd..

Referenties

[6] M. Wijers en M. De Boer, ‘Een keer is erg genoeg – Verkennend onderzoek naar secundaire victimisatie van slachtoffers als getuigen in het strafproces’, 2001, p. 17
[7] Groenhuijsen, M.S.,“Slachtoffers van misdrijven in het recht”, DD 2008, afl. 2/10.
[8] Uitzending EénVandaag van 28 februari 2008, onderwerp: Spreekrecht voor slachtoffers
[9] C. Kelk, ‘Slachtofferverklaringen in woord en geschrift’, Delikt en Delinkwent, 2003, afl. 2, p. 93-101
[10] Uitzending EénVandaag van 28 februari 2008, onderwerp: Spreekrecht voor slachtoffers
[11] Zwemschoolhouder Benno L. werd in juli 2010 veroordeeld tot 7 jaar celstraf wegens een reeks zedenmisdrijven met jonge, veelal in meer of mindere mate gehandicapte meisjes.
[12] http://www.nu.nl/binnenland/2283787/geef-ouders-slachtoffers-spreekrecht.html
[13] http://www.sp.nl/justitie/nieuwsberichten/7075/091110-spreekrecht_voor_ouders_in_rechtszaal.html