Erasmus bestudeerde teksten met een kritische blik, maar hij was niet de enige. Al in 1440 had de humanist Lorenzo Valla een belangrijke ontdekking gedaan.

Eeuwenlang hadden pausen geloofd in de Schenking van Constantijn. Deze oorkonde was naar hun mening het bewijs dat de Romeinse keizer Constantijn de Grote aan het begin vande 4e eeuw na Chr. zijn macht aan de paus had geschonken. Het gezag van de paus, de geestelijke macht, stond daarmee boven het gezag van de keizers, de wereldlijke macht. Maar toen Valla ontdekte dat het document niet in de 4e maar in de 8e eeuw was geschreven, kwam dat hard aan in de kerk: de Schenking van Constantijn was een vervalsing! Terwijl sommige pausen bleven volhouden dat het document wél echt was, toonden steeds meer geleerden aan dat het Vaticaan het fout had. Maar dat was niet de enige reden waarom steeds meer gelovigen begonnen te twijfelen aan de positie van de paus. Er waren ook veel misstanden in de katholieke kerk.

De paus heeft geld nodig

In Vaticaanstad staat de belangrijkste rooms-katholieke kerk: de Sint-Pieter. Hij werd gebouwd aan het begin van de 16e eeuw. Om de kerk te bouwen had paus Leo X veel geld nodig. Je kon in die tijd boete doen als je een zonde had begaan. Dan kon je bijvoorbeeld een pelgrimstocht maken. Maar je kon ook een geldbedrag aan de kerk betalen. Je kocht dan een aflaat. Nu verzon paus Leo X iets slims: als hij nu eens aflaten verkocht voor zonden die je nog niet had begaan! Zo kon je sneller in de hemel komen. Op een gegeven moment was het zelfs mogelijk om aflaten te kopen voor overleden mensen waar je van dacht dat ze in het vagevuur zaten, het voorportaal van de hemel. Paus Leo's plan werkte, en het geld stroomde binnen.

De reformatie

Veel kritische gelovigen konden dit niet meer aanzien. Zij stoorde zich al langer aan de rijkdom van de kerk, terwijl het volk vaak straatarm was. De corruptie binnen de kerk moest worden aangepakt. In 1517 schreef de Duitse monnik en theoloog Maarten Luther 95 stellingen over de misstanden binnen de kerk. Je kun je voorstellen dat de paus en andere katholieken woedend waren. Luther werd voor ketter uitgemaakt: een afvallige, een verrader van de kerk. Toch kreeg hij aanhangers, ook in het buitenland. Twintig jaar later besloot ook de Fransman Johannes Calvijn in actie te komen. Zo ontstond een groeiende beweging van gelovigen die protesteerden tegen de bestaande kerk, het protestantisme. De christelijke kerk kende vanaf nu twee verschillende stromingen: het katholicisme en het protestantisme. Deze periode van verandering waarin het protestantisme ontstond, wordt reformatie of hervorming genoemd.

Sola fide, sola scriptura

De protestanten vonden dat de gelovigen voortaan zelf via de Bijbel in contact moesten komen met God. Voortaan was het motto: sola fide, sola scriptura (alleen door het geloof, alleen door het schrift). Monniken schreven in kloosters prachtige bijbels, maar lang niet genoeg voor alle gelovigen. En zij waren bovendien katholiek! De bijbels bleven veilig opgeborgen in de bibliotheek. Lezen was geen bezigheid voor het gewone volk, het was iets voor de geestelijke en de wetenschappers. Maar hoe moesten de protestanten aan al die bijbels komen? Een uitvinding uit de 15e eeuw kwam nu goed van pas: de boekdrukkunst. Johannes Gutenberg vond rond 1450 een systeem uit dat het mogelijk maakte om sneller en meer boeken te drukken. Deze uitvinding hielp de protestanten met het verspreiden van hun ideeën. Ook wetenschappelijke boeken konden nu gemakkelijker door meer mensen worden gelezen. Met de renaissance, het humanisme en de reformatie nam Europa afscheid van de middeleeuwen. De periode die we in de geschiedenis de moderne tijd noemen, was aangebroken.

Reageren?

Registreer of log in om te reageren op een artikel.