Welke Keltische talen worden 'modern' genoemd en welke Keltische talen worden nog daadwerkelijk gesproken?

Er zijn nog maar zes moderne Keltische talen overgebleven: Brittonische Welsh, Cornisch en Bretons en Goidelische Iers Gaelic, Schots Gaelic en Manx. Manx en Cornisch zijn officieel uitgestorven verklaard, de andere vier talen verkeren in grote of zeer grote gevaar van uitsterven.
Hier is een korte geschiedenis van de zes moderne Keltische talen.

Welsh

Welsh kan worden verdeeld in vier periodes: Vroeg Welsh ( voor 800 ), Oud Welsh ( van 800 tot 1100 ), Middel Welsh ( van 1100 tot 1400 ) en Modern Welsh ( na 1400 ).
Vroeg Welsh was preliterair. Van die tijd zijn er alleen de plaatsnamen bekend. In het Oud Welsh zijn er enkele geschriften gevonden, maar de geschreven taal in zijn volle kracht komt voor het eerst voor in de tijd van Middel Welsh. Sinds deze periode bestaat er een standaard literaire taal. Morgan’s Bijbel van 1588 wordt beschouwd als basis voor de Modern Welsh.
Het ontstaan van een standaarde schrijftaal veranderde weinig voor de spreektaal, want Welsh was en blijft nog steeds vooral uit dialecten bestaan. De grootste hiervan zijn Gwynedd in Noord Wales, Powys in Noordoosten en Middel Wales, Dyfed in Zuid Wales en Gwent in het Zuidoosten van Wales. De dialectsprekers van Zuiden hebben ook grote moeite met het verstaan van hun Noordelijke landgenoten.

Welsh werd sterk door het Latijn beïnvloed vanaf de tijd van Romeinse occupatie en tot het einde van de Middeleeuwen, doordat Latijn werd als officiële kerktaal gebruikt. Na het vertrek van de Romeinen volgden er invasies van Saxen, Vikingen ( ze waren trouwens de enige veroveraars die gewoon met veroverd volk gingen assimileren en na twee generaties niet meer te onderscheiden waren van zo’n volk ) en Normandiërs. Ook de talen van deze volken hebben enkele invloed op Welsh gehad. En natuurlijk heeft Welsh veel worden uit Engels geleend.
Vandaag verkeert Welsh in een groot gevaar van uitsterven. Het aantal sprekers van Welsh is in de afgelopen jaren flink gedaald. Ter vergelijking: Volgens de census van 1931 waren er 909.000 Welsh sprekers en zeventig jaar later zijn er ongeveer 600.000 mensen die Welsh spreken. Ook zijn er tegenwoordig geen sprekers die zich alleen in het Welsh verstaanbaar kunnen maken, wat nog dertig jaar geleden wel het geval was.

Cornisch

Conwall ( Zuidwesten van Engeland ) was onderworpen aan de Saksische overheersers sinds begin 10e eeuw, maar Keltische populatie verdween niet. Toch vanaf die tijd begon de linguïstische grens steeds meer naar het Westen verschuiven.
Cornisch werd nooit gebruikt als een officiële schrijftaal, maar toch zijn er stukken gevonden die in het Oud Cornisch (tussen 900 en 1100 ) geschreven zijn. Ook zijn er toneelstukken gevonden die werden geschreven in het Middel Cornisch in periode van 13e tot 16e eeuw. Een toneel uit 1611 laat zien de laatste stadium van de taal – Modern Cornisch.
Cornisch en Welsh zijn de talen die het meest op elkaar lijken. De laatste overgebleven sprekers van de taal zijn aan het eind van de achttiende eeuw gestorven.

Bretons

Na de invasies van Saxen in Zuid Brittannië vluchtten er veel Brittonische Kelten naar de Noordelijke kust van Frankrijk. Door de dominantie van de Franse landheren werd Bretons, die het dichtst bij Cornisch ligt, nooit als een officiële schrijftaal gebruikt. En net als in het Cornisch waren er niet zo veel literaire stukken in het Bretons geschreven.
Bretons wordt verdeeld in vier periodes: Vroeg Bretons ( voor 800 ), Oud Bretons ( van 800 tot 1100 ), Middel Bretons ( van 1100 tot 1650 ) en Modern Bretons ( na 1650 ). De meeste teksten zijn er in het Middel Bretons gevonden. Grotendeels waren dat religieuse toneelstukken en gedichten.
In de afgelopen honderd jaar was het Bretons door de nationalistische elite gecultiveerd in het schrijven ( hierbij moet er gezegd worden dat Bretons heeft nooit een vaste spelling gehad en er wordt tot de dag van vandaag over dat onderwerp gediscuteerd ), toch kunnen de meeste Bretons sprekers de taal niet schrijven.
Net als in het Welsh zijn er vier belangrijkste dialecten in het Bretons: Cornouailles, Léon, Tréguier en Vannes, dat aanzinnelijk verschilt van de andere drie.
Welsh en Bretons zijn de laatste levende Keltische talen van de Brittonische taak. Er bestaat een mythe over Bretons en Welsh sprekers. Men zegt dat ze elkaars talen kunnen verstaan. Maar niets is minder waar, want in de afgelopen 1500 jaar zijn die twee talen zo uit elkaar gegroeid dat de sprekers van beide talen kunnen elkaar helemaal niet verstaan.
Tegenwoordig verkeerd Bretons in zeer groot gevaar. Het doorgeven van de taal was tussen 1950 en 1970 bijna gestopt. In 1997 waren er nog maar 240.000 sprekers van Bretons geregistreerd waarvan de meeste waren volwassen.

Iers Gaelic

Van alle Keltische talen die vandaag gesproken worden, heeft Iers Gaelic de hoogste status. Ook al wordt Iers Gaelic door minder dan 5% van populatie van Ierland gesproken, het is de eerste officiële taal van het land.
De vroegste geschriften dateren uit vierde eeuw en zijn geschreven in zogenaamde Ogam tekens die Ieren in dezelfde eeuw uitgevonden hebben. Maar met de komst van de Katholieke missionarissen werden de Ogam tekens met de letters van Latijns alfabet vervangen. Alleen hadden de Ieren de voorkeur gegeven aan de achttien letters van de gewoonlijke zesentwintig. Letters j, k, q, v, w, x, y en z komen niet voor in oorspronkelijke Ierse alfabet.
Iers literaire periode begon met manuscripten geschreven in zevende en achtste eeuwen. Ierse taal wordt verdeeld in vier periodes: Oud Iers ( voor 900 ), Middel Iers ( 900-1450 ), Vroeg Modern Iers (1450-1650 ) en Modern Iers ( na 1650 ).
Vanaf het einde van de achtste eeuw begonnen de invasies van de Vikingen die tot en met twaalfde eeuw duurden. Maar net zoals bij vele andere plekken veroverd door Vikingen, gingen ze zich vrij snel met de Ieren mengen en assimileren. Ook de Normandische veroveraars, die vanaf 1169 in Ierland aanwezig zijn, gingen de eerste eeuwen vrij snel Gaelic spreken.
Pas aan het begin van de 17e eeuw wordt de Ierse taal voor het eerst in het gevaar gebracht. Nog in 1600 waren bijna alle inwoners van Ierland Gaelic sprekend, in 1800 is het maar de helft van de totale vier miljoen inwoners. Maar het waren niet alleen de Engelsen die de Ierse taal verachtten, Ieren uit de hogere sociale kringen zagen Gaelic ook als minderwaardig. Het waren vooral de boeren die Iers spraken.
Vanaf de jaren veertig van de 19e eeuw werd de taalsituatie verergerd door de grote hongersnood van 1845-1848. Vele Gaelic sprekers overleden of gingen naar VS, Engeland of andere landen migreren. Aan het eind van 19e eeuw waren er maar enkele duizenden mensen die Iers Gaelic als moedertaal hadden.
In 1893 komen de eerste Ierse nationalisten eindelijk in actie met het stichten van ‘Gaelic Legue’. Zo is de emacipatie van de Ierse taal begonnen. Toch bleek de patriottisme niet erg te helpen, want Ierse grammatica en spelling waren niet bepaald makkelijk en zelfs moedertaalsprekers hadden er moeite mee. Na het ontstaan van de Ierse Republiek in 1922 wordt Iers Gaelic uitgeroepen tot de eerste officiële taal van het land. Sinds die tijd wordt Gaelic op alle scholen als verplichte vaak gegeven.
In de hele wereld zijn er vandaag niet meer dan één miljoen mensen die beweren Iers Gaelic te beheersen. De meeste ervan zijn de kinderen van de Ierse migranten of gewoon in deze taal geïnteresseerde mensen die een andere taal als moedertaal hebben. In Ierland zelf zijn er hooguit 20.000 mensen die Iers Gaelic hun moedertaal noemen. De zogenaamde Gaeltachtaí
( de plaatse in Ierland waar nog steeds veel Gaelic gesproken wordt ) zijn voorel te vinden in provincie Munster, West-Centrale Donegal en in Connemara in provincie Connaught.
Iers Gaelic bevind zich op het moment in zeer groot gevaar van het uitsterven.

Schots Gaelic*

Gaelic was geïmporteerd naar Schotland door de Ierse immigranten in de vijfde eeuw. Aan het eind van tiende eeuw had de nieuwe taal zich door hele Shotland (inclusief eromliggende eilanden ) verspreid en had de talen van de inheemse volken verdrongen.

* Men moet Schots Gaelic vooral niet met Schots verwaren, want Schot is een andere aparte
( niet Keltische! ) taal die van Oud Engels afstamt.
Omdat Schots Gaelic van de Iers Gaelic afstamt lijken de talen nog steeds veel op elkaar en telt Schots Gaelic ook achttien letters in zijn alfabeet. Er is geen middeleeuwse literatuur in Schots Gaelic aangetroffen. Eerste fatsoenlijke literaire geschrift in Schots Gaelic is gedichten bundel dat uit 16e eeuw dateert.
Vanaf de negende eeuw begonnen de invasies van Noorse Vikingen, maar zoals altijd gingen ze vrij snel assimileren en vormden geen gevaar voor Schots Gaelic. Vele Saxen vluchtten in de 11e eeuw naar de Lage Landen van Schotland. In de eeuwen die erop volgden ging Engelse taal zich steeds verder verspreiden ten koste van Gaelic. Vanaf 16e eeuw is Schotland gesplitst in Protestantse Engels sprekende Lage Landen en Katholieke Gaelic sprekende Hoge Landen.
Vanaf 1745 begon het systematische uitroei van Schots Gaelic. Vele Hooglanders werd hun clanland ontnomen. Als consequentie ging het aantal sprekers van Schots Gaelic snel achteruit. In 1801 waren er 335.000 sprekers van Gaelic, in 1861 is het aantal gedaald tot 300.000, in 1931 waren er 137.000, in 1951 – 87.000 en vandaag zijn er hooguit 50.000 sprekers van Schots Gaelic. De taal bevind zich in zeer groot gevaar van uitsterven.

Manx

Manx, de taal dat oorspronkelijk werd gesproken op Isle of Man, lijkt het meest op Schots Gaelic. Ook Manx stamt af van Iers Gaelic en wordt soms Manx Gaelic genoemd. De oudste grote geschrift in het Manx is de vertaling van ‘Book of Common Prayer’ van 1606-1610. De spelling van Manx verschilt echter van Schots of Iers Gaelic, want Manx heef een Engels gebaseerde spelling.
Tot achttiende eeuw waren bijna alle inwoner van Isle of Man Manx sprekend. Maar net als het met andere vier Moderne Keltische talen gebeurde, begon Engels Manx te vervangen. Na in tweede helft van de 19e eeuw begon het aantal sprekers van Manx flink te dalen.
De taal werd officieel uitgestorven verklaard na de dood van de laatste moedertaalspreker, Ned Maddrell, in 1974. Rond die tijd ging de populariteit van Manx weer groeien en de inwoners van het eiland gingen Manx als tweede taal leren. Vandaag beweren ongeveer 1000 mensen de taal te beheersen.

Keltische Talen Vandaag

Zoals we gezien hebben zijn er maar vier Keltische talen die vandaag nog gesproken worden.
Alle vier van die talen zijn meer of minder bedreigd. Maar wordt eraan gedaan om deze talen in leven te houden?
In Ierland zijn de geschiften in de publieke plaatsen zijn meestaal in Gaelic. Gaelic is een verplichte vaak op school. Niet zo lang geleden hebben de eerste scholen, waar alle lessen in het Gaelic gegeven worden, hun deuren geopend. Er worden cursussen van Gaelic in vele steden aangeboden en natuurlijk zijn er vele zelfstudiecursussen te koop, ook via internet.
In Wales zijn alle geschriften op borden in publieke plaatsen zijn zowel in het Engels als in het Welsh geschreven. Welsh wordt ook op scholen gegeven. Er zijn vele cursussen via internet te koop.
Schots Gaelic wordt wat minder vaak op school gegeven dan bovengenomde talen, maar er zijn ook cursussen van Schots Gaelic verkrijbaar. En net als de andere twee talen is er een gratis speelcursus aangeboden op http://www.bbc.co.uk/scotland/colinandcumberland/.
Bretons wordt nog wel op basisscholen gegeven en er zijn cursussen van Bretons verkrijgbaar.

Er zijn dus wel faciliteiten genoeg om die talen te studeren. De vraag is of mensen die faciliteiten gaan gebruiken en of de overgebleven sprekers van deze talen aan hun kinderen door gaan geven.

Tot slot, ook in Nederland is het mogelijk om Keltische talen te studeren. De universiteit van Utrecht heeft de opleiding Keltische talen en culturen.

Word fan