Wat wordt er bedoeld met de �opwarming van de aarde�? Hoe werkt het broeikaseffect? En wat kunt u doen? In dit artikel een kort overzicht.

Klimaatverandering: wat is de opwarming van de aarde?

De meeste politici lijken het er inmiddels over eens te zijn: de mens is actief bezig om het klimaat te veranderen. Maar hoe komen ze eigenlijk bij die ‘opwarming van de aarde’ en wat zegt de wetenschap erover? In dit artikel een kort overzicht. Eerst zal de geschiedenis kort worden doorgenomen, daarna het broeikaseffect en waar de klimaatverandering toe zou kunnen leiden. Daarin worden ook zaken als een stijgende zeespiegel besproken. Ten slotte wordt besproken hoe we de opwarming van de aarde kunnen tegengaan.

1. Hoe dacht men vroeger over de opwarming van de aarde?

Tot ruwweg halverwege de vorige eeuw stond de uitstoot van auto’s en kolencentrales vooral in een kwaad daglicht vanwege het roet en de andere smogveroorzakende deeltjes in de uitlaatgassen. Toen ook koolstofdioxide (ik zal in de rest van dit artikel het scheikundige symbool CO₂gebruiken) werd meegenomen in het plaatje, werd al snel vastgesteld dat het een effect op het klimaat zou kunnen hebben. Dat zou echter beide kanten op kunnen vallen. Door een schijnbare temperatuurdaling de voorgaande decennia werd er tot ongeveer 1975 juist vooral gewaarschuwd voor afkoeling van de aarde!

Echter, tijdens een conferentie van de Wereld Meteorologische Organisatie in 1979 werd een rapport gepubliceerd waarin werd aangegeven dat het kwartje toch echt de andere kant op viel. Sindsdien is opwarming van de aarde door bijna de gehele wetenschappelijke wereld geaccepteerd als de consequentie van onze ongebreidelde CO₂-uitstoot (zie de covers van Time Magazine hiernaast voor een weergave van de respectievelijke tijdgeesten).

Het laatste grote rapport over de opwarming van de aarde was het IPCC-rapport van 2007. Het IPCC is een VN-organisatie die is samengesteld uit duizenden wetenschappers van over de gehele wereld. Samen zijn zij de top in het veld. Het is dan ook geen wonder dat in ieder geval de wetenschappelijke wereld hen zeer serieus neemt, en politici in toenemende mate. In punt 2 en 3 zullen we terugkeren naar de belangrijkste conclusies uit dit rapport.

2. Het broeikaseffect: waarom warmt CO₂de aarde op?

Het IPCC-rapport 2007 schrijft: “warming of the climate system is unequivocal”, en “most of the observed increase in global average temperatures since the mid-20th century is very likely due to the observed increase in anthropogenic greenhouse gas concentrations.” Met andere woorden: het is “ondubbelzinnig” aangetoond dat de aarde opwarmt, en het is “zeer waarschijnlijk” dat de mens dat heeft gedaan. Maar hoe? Het antwoord is: via het broeikaseffect.

Het broeikaseffect refereert aan een model van de aarde waarin de atmosfeer fungeert als een soort deken. Inkomende zonnestralen worden door de aarde deels gereflecteerd, terug naar de ruimte. Broeikasgassen in de atmosfeer zorgen er daarna voor dat een deel van die straling opnieuw weerkaatst, terug naar aarde (zie ook de afbeelding hieronder). Zo blijft een deel van de warmte dus behouden. En gelukkig maar: het is nu gemiddeld 15° Celsius op aarde; zonder broeikaseffect ongeveer -18° C.

Datzelfde effect verklaart overigens ook waarom Venus, dat verder van de zon staat dan Mercurius, gemiddeld toch een stuk warmer is. Venus heeft namelijk een extreem dikke atmosfeer en een zeer sterk broeikaseffect, terwijl Mercurius bijna geen atmosfeer heeft en dus ’s nachts ook weer enorm afkoelt.

Maar terug naar aarde. Het broeikaseffect wordt dus veroorzaakt door bepaalde gassen in de atmosfeer: broeikasgassen. Dat zijn onder meer methaan (aardgas), waterdamp en koolstofdioxide ofwel CO₂. Voordat de Industriële revolutie eind 18e eeuw begon, was de concentratie CO₂in de atmosfeer zo’n 270 deeltjes per miljoen (270 ppm; 0,027%). In november 2011 werd de grens van 390 ppm beslecht. Dat lijkt weinig, maar in feite is het een enorme toename.

En het voornaamste probleem is dat het buiten de normale natuurlijke kringloop om gaat. Wij veranderen dus het evenwicht, hoe gering ook. De gevolgen daarvan zijn direct meetbaar: het broeikaseffect neemt in kracht toe. Dit versterkte broeikaseffect is beter bekend onder de noemer ‘opwarming van de aarde’ en veroorzaakt een verandering van het klimaat.

3. Klimaatverandering: waarom is opwarming van de aarde zo schadelijk?

De meeste ‘ontkenners’ van klimaatverandering ontkennen tegenwoordig niet meer dat het klimaat verandert, maar beweren in plaats daarvan dat de gevolgen niet erg zullen zijn. En toegegeven: in zijn Nobelprijswinnende documentaire ‘An Inconvenient Truth’ heeft Al Gore het wel wat zwaar aangezet. In de kern had hij echter geheel gelijk, zoals ook het IPCC in haar recentste rapport concludeert.

Het klimaat is iets geheel anders dan het weer. Het gaat om wereldwijde trends, en kan in tegenstelling tot de Elfstedentocht wel degelijk tientallen jaren van te voren worden voorspeld. Tegelijkertijd is dat ook het manco, want specifieke weerfenomenen kunnen niet worden voorspeld. De kans op zwaardere tropische stormen neemt toe, maar Katrina (2005) alleen is geen bewijs. Evenmin is een koude winter bewijs dat er geen opwarming van de aarde plaatsvindt, zoals bijvoorbeeld Wilders nog wel eens wil beweren.

Wat betekenen klimaatverandering en opwarming van de aarde dan wel? Een paar van de conclusies die het IPCC doet:

Het is waarschijnlijk dat er zwaardere tropische stormen zullen gaan optreden
Zelfs in het conservatieve toekomstscenario van het IPCC is het waarschijnlijk dat de gemiddelde temperatuur op aarde 1,1 tot 2,9° Celsius toeneemt deze eeuw
In datzelfde scenario stijgt de zeespiegel waarschijnlijk 18-38 centimeter deze eeuw
Zeer waarschijnlijk zullen er meer hittegolven en slagregens komen.

Voor mens en natuur betekent dat onder meer:

Waarschijnlijk komen er ergere droogtes en grotere woestijngebieden
Miljoenen meer mensen zullen jaarlijks met overstromingen te maken krijgen
Zeer waarschijnlijk komt de lente eerder en dus ook het leggen van eieren, blad aan de bomen enz.
Planten en dieren zullen zeer waarschijnlijk door de verschuivende temperatuurgrens moeten migreren
Waarschijnlijk zullen veel ecosystemen (nog) kwetsbaarder worden, hetgeen tot soortensterfte leidt.

4. Hoe kan de mens de opwarming van de aarde tegengaan?

Kortom, de gevolgen zijn in potentie zeer ernstig. Dat er geen enkele absolute zekerheid is zou in de besluitvorming niet uit moeten maken. Niet alleen kan de wetenschap, per definitie, geen absolute zekerheden bieden, maar bovendien zou dat niet uit moeten maken. Het staat ook niet vast dat mensen die door rood licht rijden een ongeluk veroorzaken, maar toch is dat verboden.

Ook is het niet zo dat achteraf ingrijpen naar verwachting goedkoper is. Eén Orkaan Katrina veroorzaakte al voor 81 miljard schade. Het voornaamste probleem lijkt te zijn dat internationale besluitvorming zeer lastig blijkt te zijn. Denk bijvoorbeeld aan het Kyoto-protocol. Gelukkig kunt u nog meer doen dan op de juiste politieke partij stemmen. Ter besluit van dit artikel daarom enige geselecteerde voorbeelden uit mijn artikelen: