Het vertrek van Silvio Berlusconi en de Eurocrisis zijn ook in Italie het gesprek van de dag maar veel Italianen maken zich ook zorgen over een ander, sluimerend gevaar dat hun land bedreigd

                           Zuid-Italië, een land in beweging

Het vulkanisme in Italië is omstreeks het Laat-Tertiair voor het eerst in het midden van het land ontstaan waarna het zich in een lang durende periode van vele miljoenen jaren verplaatste naar de laars van het huidige land. In de laatste vijf miljoen jaar zijn er tenminste twee en dertig  vulkanen actief geweest, vooral in het begin van het Holoceen ( ongeveer 10000 jaar geleden ) Thans, anno 2011 zijn er nog zes actieve vulkanen die allen gelegen zijn in het zuidelijke deel van Italië zowel op het land als voor de kust in zee. Italië is gelegen op en rond een aantal belangrijke scheuren in de lithosfeer waardoor er regelmatig lichte en soms krachtige seismische activiteit wordt gemeten.    

                                                                      Kaart van Italië

Een constante dreiging.  

De stad Napels met zijn ruim twee miljoen inwoners is gelegen op een zeer onrustig stukje van de Italiaanse laars. Al heel lang moeten de inwoners van dit geologisch onrustige deel van Italië zich zorgen maken over hun leefomgeving die meerdere malen in de geschiedenis ernstig is verwoest. Op een afstand van veertien kilometer van de stad Napels ligt de 1281 meter hoge Vesuvius vulkaan. Deze actieve stratovulkaan heeft in het verleden het omliggende gebied in een dikke asdeken gewikkeld.

De Vesuvius behoort tot de meest gevaarlijke vulkanen van Europa. Deze betiteling heeft de vulkaan voornamelijk te danken aan het feit dat hij gelegen is aan de rand van de stad Napels in een zeer dicht bevolkt gebied met een totaal van meer dan twee miljoen inwoners. Meer dan zeshonderd duizend mensen wonen anno 2011 in de ( rode) gevarenzone   

                                                   Napels met de Monte Somma en de Vesuvius

De erupties van de Vesuvius hebben in vroegere eeuwen enorme vernielingen aan het landschap teweeg gebracht met als negatief hoogtepunt de verwoesting van de oude Romeinse steden Popeji en Herculaneum in het jaar 79 na Christus.  Veel wetenschappers vermoeden dat de Vesuvius en de veel oudere Monte Somma caldera het gevolg zijn van diep in de Lithosfeer liggende breuken die gerelateerd zijn aan de opening van de Tyrreense zee en de voortdurende botsingen van de onder het vaste land van Italië liggende Adriatische en Tyrreense microplaten, waardoor magma vanuit de mantel via deze breuken en scheuren naar het aardoppervlak kan stijgen.

De Vesuvius is een actieve stratovulkaan die sinds de zware uitbarsting van 79 na Christus nog verschillende uitbarstingen kende die alle voortkwamen uit de nieuwe Vesuviuskrater. Van de oude vulkaan met de naam Monte Somma is de krater al lang geleden in de magmakamer gestort waardoor er na verloop van tijd in deze caldera de nieuwe Vesuvius kegel kon groeien.

Erupties van de Vesuvius gaan altijd gepaard met explosief geweld in combinatie met pyroclastische stromen. Na de laatste uitbarsting in 1944 bleek de nieuwe kegel, als gevolg van lava en pyroclasten afzetting, ruim 17 meter hoger te zijn geworden. Gezien de enorme kracht van as uitstoot bij eerdere erupties alsmede in aanmerking genomen de plaats van de vulkaan ten opzichte van de stad Napels, kan bij een nieuwe explosieve eruptie de stad Napels geheel onder een laag vulkanisch as bedolven worden.  

                                               Piniaanse uitbarsting van de Vesuvius in1822

 Het gevaar van een kettingreactie.

Een ander gevaar wat de kop opsteekt bij een uitbarsting van de Vesuvius is het risico van een dubbele uitbarsting  in de vorm van een kettingreactie met de vijftien kilometer verder gelegen caldera van de supervulkaan Campi Flegreï. Een uitbarsting van de Vesuvius op korte termijn kan niet worden uitgesloten omdat de vulkaan al enige tijd sterke fumarole en seismische activiteit vertoond. Vanaf eind 2010 tot en met heden worden er met regelmaat lichte aardschokken rond de stad Napels gevoeld. De wat zwaardere schokken in eind 2010 waren afkomstig van de bewegingen van een grote gemeenschappelijke magmakamer die onder de Vesuvius en de Campi Flegreï is gelegen.   

                                                                  Vesuvius uitbarsting van 1944

De Vesuvius is een zo genaamde Stratovulkaan. ( strato betekent laag in het latijn ) Deze vulkanen hebben een opbouw van lava, tefra, sintels en overig pyroclastisch materiaal. De felsische lava van een stratovulkaan kenmerkt zich door een hoog slilicium-kwarts gehalte. In de vulkanologie worden deze vulkanen ook wel composiet vulkanen genoemd. De stratovulkanen zijn berucht  vanwege hun  explosieve karakter en kenmerken zich bij lava effusies door hun dikke stroperige lava die bij een eruptie vrij komt. Over het algemeen komen stratovulkanen zoals de Vesuvius voor rond de subductiezones.

                                                                   Nuée ardente   ( voorbeeld )

De nuée ardente.

Het meest gevaarlijk scenario van een stratovulkaan is de pliniaanse eruptie met de daar uit meestal  voortvloeiende pyroclastische stroom, die in de geofysica en de vulkanologie ook wel nuée ardente wordt genoemd. De naam nuée ardente komt uit het Frans en is in de geofysica voor het eerst gebruikt na de catastrofale uitbarsting van de Mont Pelé op het Frans Caraïbische eiland Martinique in het jaar 1902 waarbij 29300 mensen bij om het leven kwamen. 

Bij een uit een pliniaanse eruptie ontstane nuée ardente,  wordt de gaswolk onder relatief lage druk omhoog geschoten waarna meestal een paddenstoelwolk ontstaat waarna de gaspluim zonder verder af te koelen op de top en de flank van de vulkaan terug valt en met enorme gebundelde kracht, soms met zeer hoge snelheid de vulkaanflank afrolt, alles op zijn weg verwoestend. De Nuée ardente is absoluut het meest verwoestende en meest dodelijke repertoire van een vulkaan.  De verwoesting van de oude steden Pompeji en Herculaneum in het jaar 79 na Christus is volgens vele wetenschappers eveneens het gevolg geweest van een pliniaanse eruptie met een nuée ardente.

               Kaart van de golf van Napels met de vulkanen van Campi Flegreï en de stad Pozzuoli

Campi Flegreï.

Een ander actief vulkanisch systeem is gelegen ten westen van de stad Napels.  De Campi Flegreï ( de brandende velden ) bestaat uit een enorme caldera die deel uit maakt van de Campanische laagvlakte welke bestaat uit de centrale depressie van Acerra, welke deels wordt begrensd door diepe geologische breuken. De depressie is waarschijnlijk tectonisch van aard en is gedaald als gevolg van ignimbritische erupties die zo'n 37000 jaar geleden de eerste caldera deden ontstaan. In de tweede eruptieve fase, zo'n 12000 jaar geleden, werd door instorting van een deel van de oude calderawand  als gevolg van een hevige verwoestende uitbarsting, een tweede, iets kleinere caldera gevormd. 

De laatste zware uitbarsting was in het jaar 1538 toen na een reeks van zware aardbevingen en hevige explosies tijdens een acht dagen durende eruptie zoveel vulkanisch materiaal werd uitgestoten dat er een nieuwe kegel kon ontstaan, de Monte Nuovo die echter na zijn geboorte niet meer actief is geweest.   De caldera van de Campi Flegreï ligt deels in de golf van Napels. De eilanden Ischia en Capri maken deel uit van de vroegere eerste en oudste calderawanden. 

                                                         De calderawanden van het eiland Capri

 In de caldera van de Campi Flegreï ligt de actieve vulkaan Solfatara. Deze oude vulkaan kent nog dagelijks activiteit door middel van de uitstoot van CO2  en SO2 gas wat in de zomer bij weinig wind een dunne geel/bruine wolk boven de vulkaan laat zweven afkomstig uit ventilatieopningen in de krater. Al sinds de Romeinse tijd wordt onder aan de voet van deze vulkaan warm water gewonnen. In de krater is op twee plaatsen  een meetstation neergezet om de activiteit van de vulkaan qua uitstoot van gas te meten.

                                                    Meetstation in krater van de Solfatara

 In het jaar 2010 waren er op verschillende punten krachtige seismische signalen waarneembaar die duiden op hernieuwde bewegingen van de onderliggende magmakamer. De onderstaande kaart geeft de opnamen van de seismische metingen aan die vooral in de grond rond de stad Pozzuoli en de Vesuvius  zijn geconcentreerd.. Een ander seismisch actief gebied is in de Golf van Napels gelegen. 

                            Seismische kaart van de golf van Napels rond de Vesuvius vulkaan

Controle systemen.

Verschillende verspreidde meetstations volgen de bewegingen in de grond en de ontgassing van deze vulkaan in de lucht.  Tot aan het begin van 1968 daalde de bodem rond Pozzuoli en de Campi Flegreï langzaam maar tussen 1970 en 1972 alsmede tussen 1982 en 1984 vond er een belangrijke stijging plaats van resp. 1.70 meter en 1.82 meter.  Deze bewegingen van de bodem duiden op het bestaan van bradyseïsme.

Dit is een vulkanisch verschijnsel dat wordt veroorzaakt door het vullen of leeglopen van een  grote actieve magmakamer. Wetenschappelijk onderzoek in 2002 heeft uitgewezen dat deze magmakamer een oppervlakte bestrijkt van 140 kwadraat  kilometer.  Dit verschijnsel moet niet worden onderschat omdat bij positief bradyseïsme ( dat is de stijging van de druk in de magmakamer en opheffing van het aardoppervlak ) het risico van een explosieve uitbarsting aanwezig is.      

                                                 Controle stations in de caldera van Campi Flegreï

De stad Pozzuoli ligt in de caldera en kent midden in de stad een aantal plotseling ontstane ventilatie openingen die met enige regelmaat een mix van SO2 en H2O uitstoten. Veel mensen hebben deze stad de afgelopen tien jaar al verlaten toen via de media de gevaarlijke situatie waarin ze zich bevonden werd duidelijk gemaakt.   

                                                                           De stad Pozzuoli

De huidige situatie.

Op dit moment ( november 2011 ) kent de omgeving van de twee vulkanen rond Napels een zwakke seismische activiteit  van een paar honderd micro-aardbevingen per jaar ( MD <3.6 ) die echter vrij snel kan omslaan in zwaardere bewegingen. De meeste schokken zijn gemeten rond de as van de Vesuvius vulkaan en rond de Stad Pozzuoli door de daar geplaatste meetstations. 

 Het aantal seismische bewegingen neemt  jaarlijks toe hetgeen duidt op  expansieve activiteit in de lithosfeer van de daar aanwezige magmakamer.  Ook op de andere voormalige, nog actieve  eruptiepunten in de caldera van Campi Flegreï zijn thans automatische SAPG stations neergezet die met name de CO2 flux en de SO2 uitstoot meten. Deze stations staan zowel op de kraterranden als op de bodem van de kraters.  Opvallend is dat vanaf 1999 aan de voet van de Vesuvius ook enkele geochemische anomaliën zijn waargenomen.

                                            Fumarole activiteit in de caldera van Campi Flegreï

 De waarnemingstations waarschuwen bij een verandering van de situatie direct het vulkanologisch instituut in Napels.  Indien er een uitbarsting dreigt aan te komen gaat dit vrijwel altijd gepaard met voorafgaande seismische waarschuwingen in de vorm van krachtige aardschokken. Tevens is er vooraf meestal een verhoogde uitstoot van vulkanisch gas. Het "Osservatorio Vesuvio" in Napels houd de vulkanen dagelijks scherp in de gaten.  Wetenschappers hebben berekend dat bij een kettingreactie van de twee vulkanen het grootste deel van Zuid-Italië zal kunnen worden vernietigd.  Door de te verwachten hoeveelheid as en broeikasgas kan bij een ongunstige windrichting de as neerslag tot in Duitsland of in de landen aan de andere kant van de Middellandse Zee worden waargenomen.

                        Meetstation in de krater van de Solfatara vulkaan van Campi Flegreï

 De Vesuvius wordt thans geïndexeerd  in de gevaren categorie 4 terwijl de Campi Flegreï in de gevaren categorie 6 valt.        

Gerelateerde artikelen;   Vulkanisme in Europa  1.

                                             Vulkanisme in Europa  2.

                                             Tonga, paradijselijke eilanden met een gevaarlijke geologische ondergrond.

                                             De Stille Oceaan, een enorme natuurlijke chemische fabriek.

                                             Canarische eilanden, een grote borrelende vulkanische pot magma.

                                             Turkije, in de greep van de angst.

© alleen-16

2011

Reageren?