J.B. Charles was criminoloog, literator en verzetsstrijder. Zijn boek 'Volg het spoor terug' biedt bij nader inzien goed zicht op zijn persoon en op het tijdsgewricht, waarin hij zich staande hield

Verzet

De openbare bibliotheek legt zo nu en dan een stapel afgeschreven boeken te koop, die nog best leesbaar zijn en waar nauwelijks iets mis mee is. Spotgoedkoop ook. Neuzelend in de stapel zag ik 'Volg het spoor terug' van J.B. Charles liggen. Het verscheen in 1953 in eerste druk bij De Bezige Bij. Nadien zijn er verschillende drukken verschenen. Ik had de 7e herziene druk uit 1976 voor me liggen. Charles is het pseudoniem van de in 1983 overleden Willem Nagel: criminoloog, verzetsstrijder, dichter, essayist. Ik ben het gaan lezen en was meteen geboeid. Het is een egodocument, waarin Charles probeert af te rekenen met zijn verzetsverleden. Ik ben zelf in 1945 geboren, hoogstwaarschijnlijk zo rond D-day verwekt en voel me nog steeds met een dunne draad met de tweede wereldoorlog verbonden. Professor mr. W.N. Nagel heb ik, toen hij nog leefde, verschillende keren op de televisie gezien: wanneer verzetskwesties aan de orde waren of wanneer rond misdaadzaken de mening van een vooraanstaand criminoloog niet misstond. Eigenlijk was Nagel victimoloog. Een stroming in de criminologie, die speciaal aandacht heeft voor de positie van het slachtoffer.

Charles haalt in het boek herinneringen op en hij doet dat op een emotioneel geladen en regelmatig rommelige manier. Dat gaat dan in de trant van: 'Ik schreef voorgaand stukje in 1949, maar nu kan ik er ter verduidelijking nog wel dit aan toevoegen, want ik ontmoette gisteren die en die en die vertelde me zus en zo.' Het vertellen gaat over in keuvelen, maar niet op een storende manier. Het beklemtoont de emotionaliteit, waarmee hij schreef, en het geeft het boek onbedoeld een stempel van authenticiteit. Zo proef je, dat hij gruwelijk de schurft had aan allerlei middelmatige figuren, die na de oorlog weer moeiteloos met hun neus vooraan stonden. De manier, waarop hij daarover schrijft, heeft echter niets verzuurds. Mensen worden in hun middelmatigheid neergezet en er is geen spoor van wrok of afgunst over de goede baantjes, die ze innamen. De toon van verhaal halen weet hij knap te vermijden. Frappant is ook de agressie, waarmee hij schrijft. Het is alsof hij terugverlangt naar het verzet. Naar het moment, waarop hij, noodgedwongen uiteraard, de revolver heeft moeten trekken. Ergens in het boek vergelijkt hij agressie met lust. Die vergelijking betrekt hij echter niet op zichzelf. Waar komt die agressie bij Charles vandaan?

Agressie

Agressie is een neutrale aandrift, die zich tegen zichzelf of anderen kan keren, maar die ook voor andere dingen kan worden benut. Getransformeerd als het ware. Bekend uit de psychologie is ook de frustratie-agressie hypothese. Terwijl bij Freud het driftleven staat voor een autonome kracht, die in het menselijk lichaam woedt, moet volgens die hypothese aan agressie altijd enigerlei vorm van frustratie voorafgaan. Voorzover je in 'Volg het spoor terug' frustratie tegenkomt, is het de frustratie, die het gevolg is van een rigide rechtvaardigheidsgevoel. Al die mensen, die aan het einde van de oorlog nog gauw even in het verzet gezeten bleken te hebben, namen na 1945 weer posities in, waarop ze niet hadden horen te zitten. Dat was niet rechtvaardig. Bovendien liepen ze ook niet over van erkenning voor mensen, die wel van meet af aan hun leven op het spel hadden gezet. Dit is een vorm van onrechtvaardigheid in het kwadraat. Het leven hernam z'n gewone loop. Het maakte mensen als Nagel eenzaam. Dan is aan iemand het genoegen van een onbevangen en lucide blik niet meer vergund en dat merk je bij Nagel. Wanneer Duitsland herbewapent, dan is er de radicale afwijzing, waartoe het recente verleden hem motiveert. Zelfs de gedachte, dat een dergelijke herbewapening in de verre toekomst wellicht verdedigbaar zou zijn, dringt niet tot het bewustzijn door. Het lijkt wel of het er uit wordt gebannen. Toen ik op de middelbare school zat, begin jaren zestig, sprak de leraar Grieks consequent over moffen, wanneer hij het over Duitsers had. Toen een medestudent opmerkte dat Duitsers toch de juiste benaming is, zei hij: 'Voor jullie misschien al wel, maar voor mij niet.' In dezelfde tijd was er op de televisie een uitzending gewijd aan Duits cabaret. Ik geloof dat het 'Das Kommödchen' heette. De leraar Nederlands werd gevraagd. of ie het gezien had en wat ie ervan vond. 'Ik heb niet gekeken en overigens vind ik dat Duitsers pas over 25 jaar cabaret mogen maken.' Bij Charles vind je hetzelfde moedwillige onbegrip in het kwadraat terug.

Spionage

Het verzet van Nagel sloot aan op zijn spionageactiviteiten van voor de oorlog. Onder het mom van een criminologische studie had hij regelmatig in Duitsland vertoefd. Hij was bang, dat hij op grond van die activiteiten op een of andere lijst zou zijn beland en dat hij daardoor gevaar liep na de Duitse inval gelikwideerd te worden. De stap naar daadwerkelijk verzet is daarmee een andere dan die van de persoon, die de zaak eerst aankijkt en daarna tot illegaliteit besluit. Hij meent zich te herinneren, dat iemand 's nachts ergens in Duitsland op zijn hotelkamer is geweest, maar de manier waarop hij het beschrijft doet twijfel rijzen aan het realiteitsgehalte van de waarneming. Merkte hij iets of deed zijn angst iets waarnemen? Mooi is ook het verhaal over het huis van een vriend, dat gevorderd dreigt te worden. Hij adviseert, die vriend om te vragen naar een officieel papier, want daar zijn Duitsers gevoelig voor. Maar het huis wordt gevorderd en iedereen, die er aanbelt, wordt binnen vastgehouden. Nagel gaat er naar toe, omdat hij zich vanwege het advies aan zijn vriend verantwoordelijk voelt. Hij wordt ook vastgehouden en door een Duitser ondervraagd. Hoe wist je dat wij hier zaten?, vroeg de Duitser. Ik hoorde dat vanmorgen van een vrouw, die bij de slager achter me stond, zei Nagel. Wie was die vrouw, vroeg de Duitser. Dat weet ik niet, want ik heb niet omgekeken, zei Nagel. Hij werd vrijgelaten, omdat ze hem niets konden aanwrijven, maar hij baalde, omdat hij een leugen had moeten verzinnen en omdat hij wist , dat die Duitser dat ook wist. In vredestijd kun je rechtuit je leven leiden, maar in tijden van oorlog gaat van alles achter van alles schuil.

Verdriet

Onder het maatschappelijk leven gaat een element van morele vervuiling schuil. Samenleven is niet mogelijk zonder zich te schikken en zonder compromissen te sluiten. Het vervuilt het rechtvaarigheidsbeginsel als het ware. Daarom heeft het spoor, dat Charles terug volgt, ook iets van een kruistocht tegen het sociale als zodanig, dat met recht en rechtvaardigheid welhaast per definitie op gespannen voet staat. Charles geeft blijk van een steile protestantse houding, waar ik op zich overigens geen enkele affiniteit mee heb. Wèl met de agressieve toon, waarop hij schrijft en die onder de oppervlakte een grote gevoeligheid doet vermoeden. Het verdriet wordt voorzover mogelijk op een rationele manier verwerkt. De ogen zijn weliswaar glazig, maar er valt geen traan. Zijn eenzaamheid is het gevolg van een compromisloze houding, waarvan hij de gevolgen al schrijvend probeert te bezweren. Ik voel me getroost.

Gui van Hooijdonk

Word fan