Ik kwam op het idee om dit te gaan onderzoeken toen iemand aan me vroeg in hoeverre psychische stoornissen erfelijk zijn. Erfelijk, hoe zit dat eigenlijk? Waarom krijg je bepaalde genen voor ziektes van je ouders, en waarom soms ook niet?

Genetica

Er is een hele tak van onderzoek die erfelijkheid onderzoekt, namelijk de genetica. Het inzicht dat kinderen erfelijke eigenschappen overnemen van hun ouders wordt al jarenlang gebruikt door kwekers van gewassen en het fokken van dieren.

Overerving

Het overerven van eigenschappen gebeurt via de genen, bepaalde eenheden die erfelijke informatie bevatten. Er is pas sinds begin 1900 bekend hoe dit allemaal in elkaar zit en hoe de moleculaire structuur van een gen eruit ziet. Een belangrijk deel van deze genen is het DNA. Mensen kunnen eigenschappen doorgeven aan hun nageslacht via de genen. Dit gaat uiteraard niet zo letterlijk als het klinkt. Ouders kunnen niet zeggen ‘we geven dit gen en dit gen en deze aan ons kind’. Erfelijke eigenschappen kunnen soms niet tot uiting komen, generaties overslaan en dan ineens wel tot uiting komen. De erfelijke eigenschappen die iemand bezit, of dit nu wel of niet tot uiting is gekomen, wordt het genotype genoemd. Alle eigenschappen die je van buiten waar kunt nemen, zoals gedrag en de kleur van het haar, wordt het fenotype van een mens genoemd. Het fenotype komt dus inweze tot stand door het geërfde genotype en de invloed van de omgeving op dit genotype.

Allelen

Je hebt bijvoorbeeld het gen voor je haarkleur, maar er zijn natuurlijke verschillende versies hiervan. Zo heeft de één blond haar terwijl de ander roodharig is. Deze verschillende versies van een gen wordt een ‘allel’ genoemd. Zo heb je bijvoorbeeld het allel voor rood haar en een allel voor blond haar.

Waarom ben ik blond en hebben mijn ouders bruin haar?

Om nog even bij het voorbeeld over je haarkleur te blijven. Stel, vader en moeder hebben beide bruin haar maar jijzelf hebt toch echt blond haar. Dit hoeft niet te beteken dat je geadopteerd bent, maar heeft waarschijnlijk een andere verklaring. Je erft van je ouders twee verschillende allelen op een gen. Stel, je vader heeft een allel voor blond haar van zijn moeder geërfd en een allel voor bruin haar van zijn vader. Omdat je vader bruin haar heeft, betekent dit dat het bruine allel sterker is dan het allel voor blond haar. We noemen het bruine allel dan dominant. Het allel voor blond haar is dan recessief. Het dominante allel geven we aan met een hoofdletter en het recessieve met een kleine letter. Zo zou het genotype van jouw vader dus Aa zijn. Bij je moeder is dit eigenlijk hetzelfde verhaal, zij heeft van haar vader het allel voor blond haar en van haar moeder het allel voor bruin haar geërfd. Het genotype van jouw moeder is ook Aa. Het kruisingsschema voor het bepalen welke kleur haar jij hebt, is dus Aa x Aa. Nu gaan we dit in een tabelletje zetten om te kijken hoe groot de kans is dat jij blond of bruin haar hebt. Zoals je ziet zijn de uitkomsten ‘AA, Aa, Aa, aa’. Dit betekent dat je 75 procent kans op bruin haar hebt, en 25 procent kans op blond haar. Het allel voor bruin haar is namelijk dominant over het blonde allel, dus als je als genotype Aa hebt, zul je toch bruin haar hebben. Je bent dan wel ‘drager’ van het blonde allel. Alleen als je het genotype aa krijgt van je ouders, zul je dus blond haar hebben. Je bent dan ook geen drager van het bruine allel.

Heterozygoot en homozygoot

Deze twee termen klinken misschien lastig, maar ze zijn eigenlijk best wel logisch. Homo betekent ongeveer zoiets als ‘hetzelfde’, en hetero als ‘verschillend’. Dit wil dus zeggen dat als iemand het genotype Aa heeft, dit twee verschillende allelen zijn – diegene is dan dus heterozygoot. Als iemand het genotype AA of aa heeft, is dit homozygoot. Vaak wordt hierachter dan nog dominant (AA) of recessief (aa) vermeldt.

Deze manier van overerven geldt eigenlijk alleen voor eigenschappen die autosomaal overerven, dat wil zeggen – op de ‘normale’ chromosomen. Er zijn ook eigenschappen die x-chromosomaal overerven, deze gaan via de geslachtschromosomen.

Reageren?